U bent hier

Special eten deel 3: Barokke fijne vleeswaren

 

Eten in de kunst is een Antwerpse vernieuwing uit het begin van de zestiende eeuw. De betekenis van de markttaferelen van Pieters Aertsen en Joachim Beuckelaer zijn nog steeds het onderwerp van speculatie. Van de Vleesstal van Pieter Aertsen is geweten dat het kritiek op corruptie in Antwerpen bevat. Vleespotten verwijzen in het dagelijkse taalgebruik nog steeds naar omkoping of misbruik van overheidsgeld.

 

Pieter Aertsen, De vleesstal, 1551 - Uppsala

 

Toch biedt de minutieuze uitbeelding van een rijk aanbod aan voeding ook ruimte voor andere reflecties. Ten eerste wilde de kunstschilder zijn kunnen etaleren. Veel hongerige toeschouwers zullen verlekkerd naar de waren gekeken hebben. Ten tweede zochten kunstenaars in de rumoerige tijd van de reformatie naar nieuwe onderwerpen naast Madonna’s en heiligen in brocaat en parels. In het Napelse Museum Capidomonte vormen de visverkoopsters en de groentenverkoopsters nog steeds één van de publiekstrekkers naast de werken van Bruegel. Het vormelijke en inhoudelijke verband tussen Bruegel en Aertsen of Beuckelaer is groter dan vaak gedacht. Net als Bruegel maakten ze van religieuze voorstellingen en Bijbelse verhalen een klein detail in een groot eigentijds decor. Dat deed iconologen denken dat de overvloed van bederfbare waren een spiegel toonde aan de kijker over aardse geneugten.

 

Joachim Beuckelaer, De groenteverkoopster, 1565 - Museum Mayer van den Bergh, Antwerpen

 

In de jaren 1980 veroorzaakte de verkoop van enkele panelen van Joachim Beuckelaer uit het MSK voor een schandaal. Gelukkig hangt in het museum Mayer van den Bergh nog steeds een van zijn markttaferelen. Lange tijd beschouwden de kunstkenners zijn werk als een soort foodporn: minderwaardige kunst die ver afweek van historieschilderkunst. Niettemin zijn het vroege vormen van genretaferelen - ook al een negatieve benaming uit de negentiende eeuw - en voorlopers van het stilleven. Los van de magistrale schildering is het mysterie van de opeenstapelingen van groenten, vis en vlees intrigerend. Een generatie later zou een tijdgenoot van Pieter Bruegel en Joachim Beuckelaer, de Italiaan Arcimboldo, prachtige schilderijen met hoofden uit etenswaren of andere materialen schilderen. Het Oostenrijkse keizerlijke hof trachtte in Italië en de Nederlanden alle werk van Arcimboldo, Bruegel en de beeldhouwer Giambologna op te kopen. In de ogen van de keizer waren zij de echte vernieuwers. Innovaties als het antropomorfe landschap in Vlaanderen, de stillevens, de bruiloften en de markttaferelen bleven echter een kleine avant-garde die overschaduwd werd door religieuze kunst en portretkunst.

 

Guiseppe Arcimboldo, Portret van keizer Rudolf II, 1591 – Kasteel Skokloster

 

Uiteindelijk rukten schilders zich los van de traditie en volgden stillevens met enkel voedsel of bloemen. Het publiek apprecieerde de virtuositeit, en de stroming bereikte een hoogtepunt met het pronkstilleven. Het mooiste voorbeeld is een op papier geschilderde bussel asperges van Adriaen Coorte uit 1697 die op een houten paneel gekleefd werd. Coorte blijft een mysterie. Enkele jaren geleden kreeg de Zeeuwse schilder zijn eerste tentoonstelling en schilderden curatoren en veilingmeesters hem af als een ontdekking omwille van commerciële redenen. Toeval is een noodzakelijk gegeven om als kunstenaar bekend te worden.

 

Alexander Adriaenssen,  stilleven met vis, 17de eeuw – Groeningemuseum, Brugge

 

In Vlaamse collecties bevinden zich parels met eten. De Brugse musea bezitten enkele bijzondere stukken. Het stilleven met ham verkeert in lamentabele toestand, maar het blijft een mooi voorbeeld. Het belangrijkste werk is het stilleven met vis van Alexander Adriaenssen. Een onderschatte Antwerpse schilder uit de kring van de familie Brueghel is Joris van Son. Hij is vooral bekend om zijn bloemenkransen en vazen met bloemen, maar zijn stilleven in de Brugse musea is een waar topstuk.

 

Jacob Foppens van Es, Stilleven met fruit, 1616 – 1666 - Groeningemuseum, Brugge

 

Jacob Foppens van Es mag met zijn stilleven met fruit in een overzicht van de hoogtijdagen zeker niet ontbreken. Hij behoorde tot de beroemdste schilders van zijn tijd. Zijn werk en virtuositeit werd extreem hoog ingeschat. Het is geen toeval dat hij in het Prado hangt. Uiteraard beginnen dergelijke stillevens met eten misschien te vervelen. Daarom bedacht Jean Charles Verbrugge een variant: een stilleven met de vuile vaat en een knaap die nog niet wil afwassen. Abraham van den Heckens geslacht rund in het Rijksmuseum past dan weer perfect in een reeks geslachte varkens en ossen door Pieter Aertsen, Joachim Beuckelaer, Marten van Cleve, Annibale Carracci, Isaac van Ostade, Teniers, Rembrandt, Lovis Corinth en Francis Bacon.

 

 

Vijf dagen lang gaat de tento.beredactie op zoek naar voedsel in de kunst. Vandaag gaat redacteur Lode op zoek naar de fijnste etenswaren van de barok.

 

Meer lezen?

Special eten deel 1 - Maaltijden in de schilderkunst

Special eten deel 2 - Kunstig gevulde winkelrekken

Special eten deel 3 - Barokke fijne vleeswaren