U bent hier

Medische special deel 2: De behandeling van geestesziekten in de schilderkunst

 

Waanzin, angst en depressie. Naast de liefde zijn die emoties al eeuwenlang een inspiratiebron voor de schilderkunst. In hun werk geven kunstenaars gestalte aan hun eigen demonen of schilderen ze cartografisch de psychische worstelingen van hun medemens. De Schreeuw van Edvard Munch of de talloze schilderijen van een hysterische, kindermoordende Medea: kunst en psyché zijn vaak onlosmakelijk met elkaar verbonden. Over de weergave van de medische behandeling van psychische aandoeningen is minder bekend.

 

Vanaf de oudheid en in de middeleeuwen ging men ervan uit dat psychische stoornissen een lichamelijke vorm aannamen. De behandeling bestond er dan ook uit om het lichaam te genezen. Duivelsuitdrijvingen en aderlatingen behoorden tot het klassieke genezingsproces. Vittore Carpaccio een tijdsgenoot van Gorgione en Bellini, beeldde in renaissance de “miraculeuze” genezing van een geesteszieke af. Miracollo della Croce a Rialto (1495) staat beter bekend als De behandeling van de gek en toont hoe een priester met een gewijd Heilig Kruis de demonen van een omstaander verdrijft. Rondom hen gaat het leven in het middeleeuwse Venetië gewoon door. Wandelaars lopen over een brug en nog anderen verplaatsen zich met een gondel door de stad. 

 

Openbaar Kunstbezit Vlaanderen - Vittore Carpaccio

Vittore Carpaccio: Miracollo della Croce a Rialto (1495)

 

Het toonvoorbeeld van de kunstenaar die met een schrikwekkende psychische problemen kampte, was ongetwijfeld Vincent van Gogh. Het stoïcijnse zelfportret van Van Gogh met afgesneden oor en verband rond zijn hoofd staat in het collectief geheugen gebrand. Van Gogh was echter ook een van de beroemdste kunstenaars die de psychiatrische instelling van de negentiende eeuw in beeld bracht. Hij schilderde een opvallend aangename plaats, met veel bedrijvigheid en een kleurrijk tuin.

 

Openbaar Kunstbezit Vlaanderen - Vincent Van Gogh

Vincent van Gogh: Le Jardin de La Maison de Santé à Arles (1889)

 

Voordien behandelde de negentiende-eeuwse maatschappij mensen met een psychische aandoening als gekken. Ze werden verbannen uit de maatschappij of in gevangenschap geplaatst. Een bekend voorbeeld is het schilderij van Tony-Robert Fleury. Hij schilderde de erbarmelijke omstandigheden van de patiënten in een Parijse instelling, la Salpetière. Op de afbeelding bevrijdt dokter Philippe Pinel de “gevangenen” van hun kettingen.

 

Openbaar Kunstbezit Vlaanderen - Tony-Robert Fleury

Tony-Robert Fleury: Philippe Pinel à la Salpêtrière 1876

 

Het is pas na het einde van de Eerste Wereldoorlog dat de basis van onze psychologische hulp ontstaat. Sigmund Freud was een van de eerste die het zware trauma van soldaten als neurose benoemde en de basis legde voor de diagnose en behandeling van posttraumatische stressstoornis. Vanuit de psychoanalyse dachten psychiaters dat tekeningen van patiënten een diagnose konden voorspellen. Vandaag maakt de creatie van kunst - naast medicijnen en psychotherapie - nog steeds deel uit van het genezingsproces. Jackson Pollock was een hedendaagse kunstenaar die vooral bekend is omwille van zijn drip paintings. Tussen 1930 en 1940 maakte hij tijdens enkele sessies bij een Jungiaans psychotherapeut tekeningen om met zijn psychische problemen om te gaan. 

 

Jackson Pollock’s psychoanalytische tekeningen (circa 1939-1940)

 

Vijf dagen lang gaat de tento.be-redactie op zoek naar de invloed van de medische wereld op kunstenaars. Op dag 2 verkent tento.be-redactrice Charlotte geesteszieken in de kunst.

Medische special deel 1: Diagnoses in de kunst

Medische special deel 2: De behandeling van geestesziekten in de schilderkunst