U bent hier

Jan Wierix - Portret van Filips van Marnix van Sint-Aldegonde

 

Het kleine portret van Filips van Marnix, heer van Sint-Aldegonde, hangt op het einde van de tentoonstelling Van Floris tot Rubens in het KMSKB en heeft geen aparte notitie in de wetenschappelijke catalogus. Als meest recente aanwinst aan de privécollectie die hier tentoongesteld wordt, kon het niet meer worden opgenomen.

 

Gelukkig maakt het werkje toch deel uit van dit ensemble. Het is van de hand van Jan Wierix (1549 – ca. 1620), telg van een Antwerpse kunstenaarsfamilie die vaak opdrachten vervulde voor de drukkerij van Christoffel Plantijn. Jan en zijn broer Hiëronymus stonden bekend als wonderkinderen die op hun elfde al uitmuntende kopies naar Dürer wisten te vervaardigen. De meeste van Jans tekeningen zijn geen voorstudies voor prenten, maar op zichzelf staande kunstwerkjes die geliefd waren bij verzamelaars. Fijn uitgewerkte tekeningen als deze, in bruine inkt op velijn (huid van een vaak nog ongeboren kalf), emuleerden gegraveerde prenten, maar waren unieke stukken. Er bestaat een gravure naar dit portret, maar de tekening heeft alle kwaliteiten van een autonoom kunstwerk.

 

Er is nog een goede reden waarom dit stuk de expositie gehaald heeft. “De periode waarin deze werken tot stand kwamen, was één van de vruchtbaarste en meest inventieve in de geschiedenis van de Noord-Europese tekenkunst,” leert de catalogus ons. “Maar het was ook een periode die geteisterd werd door de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) en die dus haar portie armoede, verbanning en leed heeft gekend.”

 

Filips van Marnix van Sint-Aldegonde (1540-1598), één van Willem van Oranjes meest getrouwe adviseurs, staat symbool voor de Nederlandse Opstand tegen Spanje. ‘Repos ailleurs’ luidde zijn devies, en voor Marnix was de rust inderdaad vaak elders: de doorgewinterde diplomaat vertegenwoordigde Oranje op de Eerste Vrije Statenvergadering van Dordrecht in 1572, onderhandelde Willems huwelijk met Charlotte van Bourbon in 1575, bereidde de Pacificatie van Gent voor in 1576 en trachtte op de Rijksdag van Worms in 1578 Duitse steun binnen te rijven voor de Staten-Generaal. In 1581, het jaar waarin de tekening gemaakt werd, was hij hoofd van de delegatie die de soevereiniteit der Nederlanden ging aanbieden aan de hertog van Anjou. In 1583 werd hij benoemd tot buitenburgemeester van Antwerpen, maar slaagde er niet in om de stad uit handen te houden van Alexander Farnese - voor wie Wierix, een lutheraan, later een gebedsboek illustreerde. Na de val van Antwerpen (augustus 1585) en de moord op zijn beschermheer (10 juli 1584) trok hij zich terug uit de politiek.

 

Filips was geen man van het zwaard zoals zijn broer Jan - die sneuvelde in de slag bij Oosterweel -, maar een man van de pen. Zijn blijvende faam rust vooral op zijn status als calvinistisch propagandist en apologeet van Oranje. In zijn beruchte Byencorf der H. Roomsche Kercke (1569) rekende hij genadeloos af met de katholieke Kerk, maar net als de prins streed hij voor geloofsvrijheid en tolerantie.

 

De tekening als kunstvorm is aan een heropleving toe. Een jaar na de Renaissancetekeningen in het Museum Mayer van den Bergh (met stukken uit verschillende Antwerpse privécollecties), pakken nu ook de Koninklijke Musea in Brussel uit met enkele zelden geziene pareltjes op papier. Recenter werk kon gezien worden op de tentoonstelling The Bottom Line in het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst in Gent. In een tijd waar kunst alle kanten opgaat, werd besloten om terug te keren naar de basis. “Tekenen is er altijd geweest, zal er altijd zijn en komt vooral op de voorgrond in tijden van crisis,” stelt het SMAK. De Brusselse tentoonstelling bevestigt dit: ze wil een ode zijn aan het vermogen van de kunstenaars om “niettegenstaande onzekerheden, beproevingen en smart zoveel schoonheid te scheppen”.

 

 

Elke maand bespreekt een tento.be-redacteur een kunstwerk uit een actuele tentoonstelling. In februari was het de beurt aan Robbe Devriese.

Jan Wierix (1549 – ca. 1620)

Portret van Filips van Marnix van Sint-Aldegonde

135 x 95 mm

pen en bruine inkt op velijn

Uit: Van Floris tot Rubens: Meestertekeningen uit een Belgische privéverzameling.