U bent hier

Burozi - Lumumba et Kimbangu dans les nuages

 

Congo Art Works in BOZAR is één van de revelaties van het najaar. De geëxposeerde werken zijn afkomstig uit de verzameling die de Poolse historicus met ervaring aan Congolese universiteiten Bogumil Jewsiewicki bijeengebracht tussen 1968 en 2012. Het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA) verwierf de collectie in 2013, maar stelde die nog niet eerder tentoon. Het KMMA is een van de weinige instellingen met een gedocumenteerd overzicht van de Congolese schilderkunst uit die periode. De werken wijken sterk af van kunstvoorwerpen die velen associëren met het concept “Afrikaanse kunst”. Daarom kan de tentoonstelling op zijn minst belangwekkend genoemd worden.

 

Bovendien doet Congo Art Works meer dan louter kunst tonen: het biedt een inzicht in de turbulente moderne geschiedenis van Congo. Die is zoals bekend innig verweven met die van België – zo innig dat de geschiedenis nog steeds voor gêne en controverse zorgt. Het kon moeilijk anders: de werken dragen vrijwel altijd een politieke of maatschappelijke boodschap. Westerse kunst kan in haar uitersten navelstaarderij of triviaal zijn, maar de populaire schilderkunst uit (Centraal-)Afrika is zoals zijn populaire muziek uit die periode: kleurrijk en expressief, maar nooit vrijblijvend.

 

Kunst werd immers niet gemaakt om in een museum te hangen: de schilderijen kwamen terecht op publieke plaatsen zoals cafés of in de woningen van burgers. Daar lokten ze debat uit en vertolkten ze een stem. De Congolese artiest Chéri Samba wees erop dat populaire kunst gemakkelijker te begrijpen is dan de academische, tenminste als de toeschouwer bekend is met de context. In die zin verschillen de hedendaagse schilderijen weinig van de traditionele kunstvoorwerpen uit het KMMA, aangezien beide vormen een maatschappelijk doel dienen. Dit komt ook fysiek tot uiting: er werd geschilderd op alles wat voorhanden was, van doek tot karton. Eeuwigheidswaarde hadden de kunstenaars niet voor ogen. De geëxposeerde werken werden dan ook speciaal voor de tentoonstelling gerestaureerd.

 

Profane heiligen

 

Ook Europa heeft een traditie waarin gebruikswaarde voorop stond in de kunstproductie. De geleidelijke vervreemding tussen kunst en maatschappij is een recent fenomeen. Wanneer we het hebben over de functie van kunst, komen we snel in de religieuze sfeer terecht . Het katholicisme dat de Belgische kolonisator met zich meebracht heeft zijn sporen nagelaten. Hoewel de populaire schilderkunst onlosmakelijk verbonden is met de Afrikaanse traditie, is de christelijke iconografie onmiskenbaar. Dit is opmerkelijk aangezien de vaak autodidactische kunstenaars geen directe band hebben met de Europese traditie. Burozi bijvoorbeeld, de schilder van het hierboven afgebeelde werk, staat bekend als de leermeester van Tshibumba Kanda-Matulu, één van Congo’s belangrijkste populaire schilders, maar genoot zelf geen formele training. In 2009 verdiende hij de kost als visverkoper in Lubumbashi en had hij de schilderkunst al enkele jaren opgegeven. Over recente biografische gegevens beschikken we niet.

 

De populaire schilderkunst put onder meer uit strips, schoolboekillustraties en katholieke propaganda. Als we in het bovenstaande schilderij motieven uit de renaissance of barok herkennen, zijn die er gekomen via die omweg. Alleen ontwaren we tussen de wolken geen canonieke heiligen, maar de gezichten van “vader van de onafhankelijkheid” Patrice Lumumba (1925-1961) en Simon Kimbangu (1887-1951); twee eigentijdse heiligen voor de Congolezen. Beiden worden beschouwd als martelaars voor hun volk.

 

De Belgische schandvlek

 

Het tragische verhaal van Lumumba is sinds de publicatie van de ophefmakende werken van Ludo De Witte en de navorsing van de parlementaire onderzoekscommissie welbekend in België. Tijdens de nacht van 17 januari 1961 werden Lumumba, de eerste premier van het onafhankelijke Congo, en twee van zijn medestanders, na zware folteringen geëxecuteerd. Eerder die dag waren ze door kolonel Joseph-Désiré Mobutu uitgeleverd aan Katanga, de rijke koperprovincie die zich in juli 1960 met Belgische steun onafhankelijk verklaard had. Ondertussen is het duidelijk dat België, samen met de CIA, betrokken was bij de plannen om Lumumba om te brengen.

 

Kimbangu, nog geboren ten tijde van de Kongo-Vrijstaat, verwierf bekendheid als profeet en predikant. Hij spiegelde zich aan Christus en stelde zelfs twaalf apostelen aan. Aan zijn volgelingen voorspelde hij de onafhankelijkheid van Congo en een egalitaire samenleving. Tot ontzetting van de missionarissen slaagde hij er beter in dan zij om de bevolking te kerstenen. Na eerder ontsnapt te zijn tijdens een manifestatie gaf Kimbangu zich aan bij de Belgische autoriteiten. In september 1921 werd hij ter dood veroordeeld wegens opruiing, maar de straf werd door koning Albert I omgezet in levenslang en honderdtwintig zweepslagen. Op 12 oktober 1951 overleed hij in de gevangenis van Elisabethville (nu Lubumbashi), geïsoleerd van zijn volgelingen. Dit belette niet dat zijn beweging werd voortgezet door zijn zonen. De Eglise de Jésus-Christ sur la terre par son envoyé spécial Simon Kimbangu werd in 1969 erkend door de Wereldraad der Kerken en telde op haar hoogtepunt miljoenen leden. In 1991 schonk president Mobutu Kimbangu postuum amnestie en benoemde hem in de Nationale Orde van de Luipaard.

 

Dit schilderij is een mooi voorbeeld van hoe godsdienst en politiek nooit gescheiden worden. Lumumba en Kimbangu zijn van een andere generatie, maar verbeelden elk op hun manier de Congolese nationale identiteit. Het is geen toeval dat de verzameling van Jewsiewicki een zestigtal afbeeldingen van Lumumba telt. Burozi’s leerling Tshibumba ging nog verder en gebruikte naar Christus verwijzende symbolen in zijn schilderijen van de door hem bewonderde Lumumba. Tshibumba zelf verdween rond 1981 – net zoals zovele anderen tijdens het bewind van Mobutu. Ook hij groeide uit tot een icoon van de Congolese cultuur en geschiedenis.

 

Elke maand bespreekt een tento.be-redacteur een kunstwerk uit een actuele tentoonstelling. In november is Robbe Devriese aan de beurt.

Burozi

Lumumba et Kimbangu dans les nuages (1997)

© Koninklijk Museum voor Midden-Afrika

Uit: Congo Art Works. Populaire schilderkunst in BOZAR

 

Meer lezen:

Johannes Fabian, Remembering the Present: Painting and Popular History in Zaire (University of California Press, 1996)  

Isidore Ndaywel è Nziem en Elisabeth Mudimbe-Boyi, Images, mémoires et savoirs: Une histoire en partage avec Bogumil Koss Jewsiewicki (Karthala, 2009).

Ellen Schiffer, Historiografische situering van Tshibumba Kanda Matulu: Een populaire schilder als historicus (Universiteit Gent, 2005).