U bent hier

Topstukken van de Sint-Carolus Borromeuskerk voor het publiek toegankelijk

 

De afgelopen weken werd de Sint-Carolus Borromeuskerk in Antwerpen niet enkel een schilderij rijker, tegelijk stond de kerk een waardevol archief af. Het publiek kan er in beide gevallen van profiteren.

 

De Borromeuskerk, tussen 1614 en 1626 gebouwd voor de jezuïetenorde, geldt als één van de mooiste voorbeelden van barokke architectuur in onze contreien. Ook het interieur - met werken van onder meer Hiëronymus Duquesnoy de Jonge, Hendrick van Balen, Gerard Seghers, Artus Quellinus en Cornelis Schut - biedt een uitgelezen staal van de barokke schilder- en beeldhouwkunst in de Zuidelijke Nederlanden. Eertijds vormden de plafondschilderingen van Peter Paul Rubens het pronkstuk. Die gingen echter in vlammen op na een blikseminslag in 1718, die grote delen van het interieur vernietigde.

 

De kerk telde echter nog werken van Rubens, maar die kwamen op de markt terecht na de opheffing van de jezuïetenorde door paus Clemens IV in 1773. Voor bijvoorbeeld de altaarstukken met de patroonheiligen van de jezuïeten, Ignatius van Loyola en Franciscus Xaverius, moeten geïnteresseerden in het Kunsthistorisches Museum te Wenen zijn. Een ander werk, De terugkeer van de heilige familie uit Egypte, keert nu na meer dan twee eeuwen terug naar huis.

 

De terugkeer van de Heilige Familie uit Egypte Rubens

(c) KIK-IRPA

 

Het bleef altijd in particuliere handen, tot het in 1871 verworven werd door het pas opgerichte Metropolitan Museum of Art in New York. Daar rustte het lange tijd in de depots: het was zwaar beschadigd door de brand uit 1718 en slecht uitgevoerde restauraties hadden de situatie er niet bepaald op verbeterd. Er werd zelfs aan getwijfeld of het wel een stuk van Rubens was. In 1980 kwam het na een veiling bij Christie’s weer in privébezit. Toen het schilderij in 2011 op de markt kwam, kon het dankzij een legaat van wijlen Johanna Damen aangekocht worden door de kerkfabriek. Zeldzame werken van Rubens worden gewoonlijk verkocht aan exuberante prijzen, die onhaalbaar zijn voor Vlaamse musea en instellingen. Door de staat waarin het werk verkeerde, bleek het ditmaal wel mogelijk. Na een jarenlange restauratie door het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium werd het schilderij op 23 juni terug boven het Sint-Jozefsaltaar geïnstalleerd, zoals destijds de bedoeling was van schenker Nicolaas Rockox, burgemeester van Antwerpen en goede vriend van Rubens. 

 

Twintig meter archief

 

Minder spectaculair, maar niet minder belangrijk nieuws is dat de kerkfabriek van  Sint-Carolus Borromeus haar archief van ruim twintig strekkende meter in bewaring heeft gegeven bij het Rijksarchief in Antwerpen-Beveren, waardoor de professionele bewaring van dit erfgoed gegarandeerd wordt. Hoewel het archief inhoudelijk pas aanvangt in 1803, het jaar waarin Sint-Carolus Borromeus een zelfstandige parochiekerk werd, bevat het ook oudere stukken die teruggaan tot de zestiende eeuw,  waaronder de archieven van talrijke genootschappen en broederschappen. De blikvanger is de reeks zeventiende-eeuwse plannen van de bouw van de kerk en de verzameling tekeningen van meubilair en ornamenten. In 2007 werden die door de Vlaamse Gemeenschap als topstuk erkend en beschermd. Andere opmerkelijke stukken zijn de kaartboeken die tussen 1786 en 1788 samengesteld werden in opdracht van de Antwerpse Sint-Michielsabdij door landmeter Guillielmus Verheijden. Ze bevatten 46 figuratieve kaarten, voornamelijk kopieën van originelen uit 1640-1641. Door de overdraging aan een publieke instelling, zijn deze prachtige stukken nu toegankelijk voor geïnteresseerden in de leeszaal van het archief.

 

Ontwerptekening van het zijzicht van een toren, gemaakt door Pieter Huyssens s.j., architect. Begin 17de eeuw. (Rijksarchief te Antwerpen-Beveren, Parochiearchief Sint-Carolus Borromeus) © ARA

 

Artikelfoto: Ontwerptekening van het beeld van Sint-Ignatius van Loyola in een nis, gemaakt door P. Huyssens s.j., architect, en een onbekende hand. Begin 17de eeuw. (Rijksarchief te Antwerpen-Beveren, Parochiearchief Sint-Carolus Borromeus) © ARA