U bent hier

Antwerpen = Amerika = Red Star Line - American dream revisited

Pools meisje met een ticket in de hand, Collectie Vrienden van de Red Star Line.

 

Het Nationaal Scheepvaartmuseum gaat in 2009 op in het MAS (Museum aan de Stroom). Als afsluiter brengt het museum een eresaluut aan de meer dan twee miljoen landverhuizers die tussen 1873 en 1934 met rederij Red Star Line van Antwerpen naar Amerika voeren. 

 

 

COME-ON 

 

Nogal wat foto's van de tentoonstelling Antwerpen = Amerika = Red Star Line blijven achter op je netvlies. Het verhaal over de rederij leest dan ook als één fotobijschrift. De foto van de passagiers op Ellis Island is misschien het meest representatief: bij elk van de gezichten voel je iets van de hoge verwachtingen. Een groot gedeelte keek in de eerste plaats uit naar de familieleden of vrienden die hen vanuit Amerika prepaid tickets hadden opgestuurd of hen met come-on letters hadden gelokt: "In Amerika is het gemakkelijker om geld te sparen, het voedsel is beter, er is geen militaire dienst, belastingen zijn lager, werkgever en werknemer zijn gelijk en de manier van leven is gemakkelijker en gezonder."

 

Na het vrijheidsbeeld, dat sommigen een euforie bezorgde die ze hun verdere leven niet meer zouden ervaren, was Ellis Island in de haven van New York het eerste wat ze van Amerika te zien kregen. Dat gold alvast voor de reizigers derde klasse, die er uitvoerige administratieve en medische controles moesten ondergaan, waaronder een erg pijnlijk oogonderzoek. 

 

De reis van de landverhuizers was natuurlijk al veel eerder begonnen en daarvan getuigen dan weer de foto's van Antwerpse logeerhuizen. Conservator van de collectie scheepvaart en industrieel erfgoed Rita Jalon geeft uitleg: "Sommige reizigers die in het Centraal Station toekwamen hadden er al een reis van twee weken opzitten, met hun hele hebben en houden, en met een ticket van Red Star Line op zak. Ze kwamen met veredelde goederentreinen zonder slaapplaatsen of sanitaire voorzieningen. Agenten stonden de reizigers op te wachten om ze te begeleiden naar dikwijls gore logeeradressen bij het station of de kaaien in het oude stadscentrum, of naar de Kammenstraat waar ze zich moesten aanmelden in de bureaus van Red Star Line. De reisagenten waren niet allemaal bonafide: bij het Provinciearchief zijn er brieven bewaard met klachten van mensen die een ticket gekocht hadden waar zogezegd ook een stuk grond in Canada aan vasthing. Eén zo'n gedupeerde man was zelfs helemaal te voet naar New York teruggekeerd en was daar opnieuw ingescheept om hier klacht te kunnen neerleggen." 

 

 

PUSH & PULL 

 

Hoewel rederij Red Star Line in 1873 door een Amerikaan was opgericht, had ze als thuisbasis Antwerpen en voer ze onder Belgische vlag, een trucje om te ontkomen aan het veel duurdere Amerikaanse personeel. Aanvankelijk wilde de rederij petroleum naar Europa verschepen, en naar Amerika een vracht die steeds belangrijker werd, passagiers. Al waren daar in het begin kasseien als ballast bij, Belgian blocks, die je volgens Rita Jalon nog terugvindt in de straten van New York. 

 

Antwerpen werd sinds de opening van de IJzeren Rijn halfweg de negentiende eeuw overspoeld door alle Europese nationaliteiten, maar vooral door opgejaagde Joden uit Rusland en Oostenrijk-Hongarije. Antwerpen was voor de Eerste Wereldoorlog de belangrijkste doorvoerhaven voor Joden naar de Verenigde Staten. Of ze bleven hier hangen. Door de bevolkingsexplosie hadden ook vele Europeanen geen toekomst meer op het landbouwbedrijf. Ze werden gepusht om in fabrieken te gaan werken of hun toekomst elders veilig te stellen. En welvarend Amerika trok aan: welke boer die huurde droomde niet van een eigen stuk grond? Van deze landverhuizers zijn levendige portretten te zien, ander andere van Eugeen Van Mieghem die tussen hen opgroeide in het hartje van de oude haven. 

 

Op foto's van overvolle dekken richting New York, maar ook Philadelphia en Boston, moet ergens ook een Alben Einstein, David Niven, Leo Baekeland, en de vijfjarige Israel Baline staan, die later onsterfelijk zou worden als Irving Berlin van There's no Business Like Show Business en White Christmas. Irene Bobelyn is nog een van de weinigen die kunnen navertellen welke indruk de Nieuwe Wereld op een zevenjarige maakte. Ze is een van de schaarse getuigen in de video op de tentoonstelling: "In Gent had ik al wel een fabriek gezien, maar daar was een fabriek een stad. In Amerika was alles groot, ik durfde niet naar omhoog te kijken. En er was veel: een elektrische wasmachine, een auto die mij naar school bracht, jeans. Eens terug hier was er geen elektriciteit, kwam het water uit de put, en liepen de kinderen op klompen."  

 

 

STEERAGE 

 

Met het ticket m de hand - 692 frank voor de overtocht in het tusschendek per postboot Kroonland op 14 april 1920, 100 kg reisgoed inbegrepen lees je op een authentiek document - ging het naar de controles: "In het begin open en bloot onder de havenluifels van de Rijnkaai, en sinds de jaren 1890 in verwarmde ruimtes op het Eilandje, waar een Amerikaanse dokter werkte en waar de kleren in ketels werden ontluisd," zegt Rita Jalon. Daarna kon er eindelijk ingescheept worden, al was dat, zeker in het begin, voor velen een eufemisme. Ernest De Wever, allicht de enige nog levende matroos van Red Star Line, zegt hierover: " Eerste klasse, dat was super, beneden had de derde klasse nog geen stoel." 

 

De steerage-passagiers, genoemd naar de aandrijfassen van het schip, waren de zogenaamde tussendekpassagiers, over wie apotheker I. Impe in 1913 in Ons Volk zijn bezorgdheid uitspreekt: "Op een smalle plank slaapt de uitwijkeling, eet hij, brengt er zijn dagen en nachten door, ademt er onophoudelijk de verpestende dampen. Sommige maatschappijen weigerden volstrekt in het voeden der kleinen te voorzien, en ongelooflijk is het dan ook hoevele van die arme schaapjes wegkwijnen." 

 

Dan had deze veramerikaanste Europeaan het nog getroffen: "Alles wat ze serveerden, at ik op. We zaten schouder aan schouder, rug aan rug, we moesten naar het dek om het uit te houden. Het was niet plezant, maar het was beter dan wat ik in de oorlog had meegemaakt. Als we het vrijheidsbeeld zagen, juichte en lachte en kuste en knuffelde iedereen." 

 

Het vrije verkeer bleef echter niet duren. Door steeds strengere quota, die onder andere een maximum aantal migranten per nationaliteit vastlegden, zag Red Star Line zich genoodzaakt een nieuw publiek aan te spreken. Hoewel het gros passagiers derde klasse bleef, bouwde de rederij haar vloot om tot luxeschepen voor welstellende toeristen. Luxueus uitgegeven brochures schepten op over het zwembad met kristalhelder water, de fitnessruimtes, de concertzaal. Een drukkerij aan boord zorgde voor de menu's met Japanse taferelen in kleuren die nog altijd niet vervaagd zijn. De affiches van Henri Cassiers met imitatietegels in efemeer Delfts blauw, in mooi contrast met de vuurrode ster van het logo, moesten publiek lokken, evenals de scheepsmodellen op wereldtentoonstellingen, waarvan er op deze tentoonstelling opnieuw te bewonderen zijn. Het laatst gebouwde schip, de Belgenland 11 uit 1923, was het grootste dat ooit de haven van Antwerpen aandeed. Jalon nuanceert: "Van de drie schouwen was er één een nepschouw, als het stoomschip maar indruk maakte." 

 

 

PEOPLE ON THE MOVE

 

De Belgische regering probeerde de stagnatie van Red Star Line af te remmen door de rederij het monopolie op het postverkeer te geven. Het mocht niet meer baten, de New Deal van president Roosevelt, die alle onder vreemde vlag varende schepen verkocht, luidde het einde van de rederij in 1934 in. 

 

De renovatie van de drie gebouwen van Red Star Line op het Eilandje zal het verhaal over kosmopolitisch Antwerpen weer recht doen. Hiervoor wordt een beroep gedaan op het Belgische studiebureau Arcade en Beyer Blinder Belle uit New York, architecten die ook het Ellis Island Immigration Museum renoveerden. 'Red Star Line - People on the Move' moet in 2011 een centrum voor historische en hedendaagse migraties worden. "Goed nieuws," zegt Jalon: "2,5 miljoen euro of 16 % van het project zal gesponsord worden door CMB, de Belgische Scheepvaartmaatschappij." 

 

In het gastenboek van de Red Star Line-tentoonstelling staat alvast: "Onze klas bestaat uit mensen van alle landen die in België gekomen zijn. Het is interessant om te zien dat mensen van hier ook een beter leven zochten in andere landen," getekend: Klas Nederlands voor anderstaligen - Open School Antwerpen. Er zit toekomst in het migratiecentrum.

 

An Devroe 

 


INFO

 

Tentoonstelling

Antwerpen = Amerika = Red Star Line

Nog tot 28 december 2008

Open: dinsdag t.e.m. zondag van 10 tot 17 uur

Gesloten: maandag

 

Nationaal Scheepvaartmuseum

Steenplein 1 

2000 Antwerpen

Tel. 03 204 93 40

http://museum.antwerpen.be/scheepvaartmuseum/